Mitos culinarios

Escucho en la radio a un escritor que comenta las películas de romanos, tan habituales en televisión durante la Semana Santa y los estereotipos que las mismas nos trasmiten: los césares están todos mal de la cabeza, los legionarios son terribles torturadores y los patricios romanos se pasan la vida recostados en sus triclinium comiendo uvas. Con sorpresa le escucho decir que todo eso es falso porque en la antigüedad no había uvas de mesa o serían incomibles por su exceso de acidez.

Al parecer la uva se cultivó por primera vez hace unos 6.000 años y debió ser en la zona del Cáucaso. De allí pasaría a Fenicia y Egipto 3.000 años antes de Cristo, y después Italia, Francia, España, Portugal… Fue precisamente durante el imperio romano cuando el cultivo de la uva se hizo casi universal (no olvidemos que entonces el universo conocido terminaba en Fisterra), así que me parece que el citado escritor no pensó muy bien lo que dijo. Los romanos hacían vino y el vino se hace con uvas maduras y las uvas maduras son más dulces que ácidas.

En esto del comer y el beber hay mitos y medias verdades en cada esquina. En todas partes se dice que los huevos, una vez cocidos, hay que meterlos en agua fría para detener la cocción. Esta mañana cocía huevos para poner rellenos al mediodía y, cuando estaba a punto de meterlos en el agua fría decidí que la mitad se quedaban en un plato, después de escurrirlos, esperando a que la otra mitad se refrescase debajo del grifo durante un largo rato. Cuando los pelé y corté a la mitad no noté diferencia alguna entre los que pasaron por el baño de agua fría y los que no.

Pero si un mito me toca las narices es el de la supuesta dieta de castañas de los gallegos de antaño. Es común escuchar, incluso a gentes cuya formación académica debería ser una garantía, que en Galicia la patata substituyó a la castaña, que sería el sustento básico de los gallegos antes de la llegada del tubérculo.

Pues vale. No veo yo a los marineros de a Costa da Morte haciendo su caldeirada con castañas, por muy enxebre que pudiera resultar. Y lo cierto es que todos los estudios que yo he podido leer sobre la alimentación en Galicia en los siglos pasados, sobre las producciones agrarias, ganaderas y pesqueras de nuestro país, coinciden en lo mismo: antes de la patata los gallegos comían, más o menos, como el resto de europeos: cereales. Los cereales fueron durante siglos la base de la dieta humana y aún lo siguen siendo en zonas poco desarrolladas.

En Galicia nuestros antepasados comían fundamentalmente centeno, trigo, mijo (millo miúdo), avena… que constituían la base de la dieta, complementada con verduras (al parecer los grelos y el repollo llevan con nosotros muuuuucho tiempo), frutas, poca grasa animal y menos carne, huevos, leche y derivados. Donde las había, las castañas substituían al pan cuando se acababa el cereal. En la costa el pescado y el marisco complementaban la dieta… aunque el consumo de mariscos no estuvo bien visto durante mucho tiempo. Bien entrado el siglo XX los niños de cierto puerto del norte de A Coruña, tan crueles como inocentes, escarnecían por la calle a determinado pescador pobre, pobrísimo: “Come centollos, come centollos“, le gritaban.

Tampoco comían nuestros antepasados cerdo como hacemos ahora. Simplemente porque era un animal que solo se podían permitir los ricos, los que tenían con que alimentarlos. En su alimentación el cerdo compite con el ser humano. Por eso hasta hace unos pocos cientos de años el animal de los pobres en Galicia era la vaca: daba trabajo, leche, queso, mantequilla y terneros a cambio de hierba, un alimento que el humano no come.

La llegada del maíz de América cambió las cosas radicalmente y permitió que los pobres también criasen sus cerdos.

Sobre mitos culinarios podría seguir escribiendo hasta agotar las páginas del word. Y me parece que muchos de ellos nacen de esa costumbre tan humana de medir la historia a partir de la fecha de nacimiento de cada uno, mejor dicho, del momento de los primeros recuerdos propios. Y eso es una arena en la playa

32 comentarios sobre “Mitos culinarios

  • el 12 de abril de 2009 a las 12:13 12Sun, 12 Apr 2009 12:13:10 +000010.
    Permalink

    ¡Qué bueno, Miguel, qué bueno!

    Respuesta
  • el 13 de abril de 2009 a las 12:51 12Mon, 13 Apr 2009 12:51:02 +000002.
    Permalink

    MIguel, me he quedado con ganas de mucho más…dedica de vez en cuando un post a destruir falsos mitos.

    Respuesta
  • el 14 de abril de 2009 a las 12:19 12Tue, 14 Apr 2009 12:19:28 +000028.
    Permalink

    Genial Miguel, me ha encantado. La verdad es que a veces se repite tantas veces una mentira que acaba siendo verdad: yo era uno de los muchos que pensaba que la castaña era el alimento universal de la Gallaecia. Cuando tengas un ratito te invito a que sigas destruyendo mitos gastronómicos.

    Respuesta
  • el 19 de abril de 2009 a las 17:30 05Sun, 19 Apr 2009 17:30:17 +000017.
    Permalink

    eu, o da auga fría para deter a coción nunca o escoitara, eu refréscoos para que non me queimar ao “pelalos”

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 12:28 12Mon, 20 Apr 2009 12:28:32 +000032.
    Permalink

    Recomendo-lhe a leitura de “Les Secrets de la casserole” ou qualquer outro livro ou artigo de Hervé This (http://fr.wikipedia.org/wiki/Herv%C3%A9_This) e os seus colegas no campo da gastronomia molecular (http://fr.wikipedia.org/wiki/Gastronomie_mol%C3%A9culaire).

    Arrefecer os ovos imediatamente após a cocção serve para separar a casca mais facilmente da clara.

    Tem que pensar também que muito do que agora são eucaliptos foram no seu dia carvalhos e castinheiros. Na Costa da Morte também.

    A questão do porco também é discutível, o qual não quer dizer que o senhor não leve razão. O porco alimenta-se de refugalhos orgánicos ou “lavadura” o qual sempre se produziu em maior ou menor medida. Nos países secos o proco é um problema porque consume muita água, nas não é este o caso da Galiza. Seja como for, a gastronomia dos ricos também é gastronomia e as tradições dos ricos também são tradições (para além sempre imitadas pola plebe quando for possível). De facto, acontece que a gastronomia dos ricos é a Gastronomia.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 12:51 12Mon, 20 Apr 2009 12:51:23 +000023.
    Permalink

    koroshiya.itchy, as miñas afirmacións respecto das castañas e do porco non son especulacións propias senón froito de ver os datos sobre consumo e produción de alimentos en Galicia extraídos polos historiadores de documentos da época.
    En canto á “lavadura” para os porcos, penso que a súa cantidade é directamente proporcional á prosperidade da familia. Probablemente unha familia actual produce hoxe nun so día tantos residuos orgánicos como unha de hai cen anos nunha semana. E a lavadura nunca chegou para dar de comer a un porco. Ademáis facían falta patacas, mazás, verzas, fariña, farelo… na miña casa tamén se criaban porcos.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 16:36 04Mon, 20 Apr 2009 16:36:14 +000014.
    Permalink

    1) Como não citas fontes, é difícil saber…

    2) O das castanha não o podo discutir, pois é algo que ignoro por completo.

    3) Acho que umha família extendida e com umha moreia de filhos (não ha muitos anos era habitual ter mais dumha dúzia de pessoas na casa) produz suficiente lavadura pra alimentar um cocho ou mais, ainda que o animal em questão não estiver precisamente orondo. Acho
    que na Galiza não faz falta muita prosperidade pra dar criado um porco. Eu conheço lugares onde várias casas da mesma família juntam lavadura pra criar porcos colectivamente.

    Como sabes, na Galiza, a cultura do cocho leva aparelhado tudo um ritual familiar. Este carácter ritual da matança temo-lo em comúm com outras regioes da Europa (na Polónia e na Eslováquia, por exemplo), que tem em comúm com a Galiza umha história de miséria e até colonialismo.

    Na Península Ibérica, há umha correspondencia significativa entre os lugares onde a matanca do porco tem este caracter ritual e aqueles que foram repovoados com galegos (hoje chamados de galegos, portugueses do Norte, Asturianos, Leoneses e Samoranos) em distintas etapas da Idade Meia. Falo de tudo Portugal, a Extremadura espanhola, zonas de Andalucia e mesmo as Ilhas Canárias. Para além dos documentos históricos, isto pode-se verificar pola toponímia, antroponímia, e, em muitos casos, até a língua.

    Isto faz-me pensar que, embora seguramente tenhas razão e não todas as famílias podiam ter porcos, a cultura do porco está arraigada na cultura popular desde tempos imemorados.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 17:18 05Mon, 20 Apr 2009 17:18:11 +000011.
    Permalink

    “Antes de 163o, a vaca e o boi eran animais que prácticamente estaban ó alcance la maior parte dos labregos. Podería dicirse que a vaca era o animal do pobre por excelencia”.
    “A introdución deste novo cultivo repercutirá marcadamente en tódalas especies gandeiras galegas, e anticipemos que posibilitará o triunfo do gando porcino en detrimento do caprino e ovino” (fala da chegada do millo a Galicia a mediados do século XVII).
    As dúas citas son de Xavier Castro, profesor da Facultade de Historia da Universidade de Santiago de Compostela, cunha ampla obra sobre a hisotira da alimentación en Galicia.
    Volvo a dicir o que xa dixen: a historia de Galicia non se pode medir polos anos que vive un home, nin polos recordos de seus pais ou seus avós.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 17:29 05Mon, 20 Apr 2009 17:29:39 +000039.
    Permalink

    No tocante á castaña non estou de todo de acordo co autor. É certo que a alimentación dos nosos antepasados sería da forma que se reflexa no artigo, pero intentar reducir o peso da castaña nela de esa maneira paréceme un pouco atrevido.
    O castiñeiro estivo ata épocas recentes moi extendido en Galicia e a castaña era un alimento moi presente na dieta dos galegos en moi diferentes formas ata non fai moitos anos ( que calquera lle pregunte a unha persoa maior de 60 anos, sobre todo do ambito rural ).

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 18:51 06Mon, 20 Apr 2009 18:51:50 +000050.
    Permalink

    Não vejo contradiccão. Umha cousa é que a introduccão do milho favoreça a expansão da cria de gado porcino e outra cousa é afirmar que com anterioridade os pobres não podiam criar porcos. Digamos que o milho e a pataca fazem baixar o umbral. Fica, já que logo, por demostrar umha tal afirmacão maximalista.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 19:15 07Mon, 20 Apr 2009 19:15:44 +000044.
    Permalink

    Canedo, non estou a falar do que pasou nos últimos 50 ou 100 anos, senón da nosa historia, dun período de séculos. Se pensamos únicamente no que nos poida dicir unha persoa maior de 60 anos acabaremos pensando que o caldo de grelos ou nabizas leva entre nos toda a vida, cousa que non é certa porque dous compoñentes fundamentais do mesmo (patacas e fabas) e outro accesorio (o pemento para facer os chourizos), chegaron de América hai uns poucos centos de anos. E dentro de vinte ou trinta anos o churrasco será un plato galego “de sempre” para moita xente.
    Eu non quero quitarlle á castaña a importancia que ten e tivo en Galicia, pero tampouco acepto a maneira romántica que teñen algúns de inventar a nosa historia. Eso fixoo, e moi ben, Benito Vicetto. Escribiu a más fermosa historia de Galicia que teña lido, pero ás veces inventouna e outras interpretouna ao seu modo.
    Historias inventadas son as que din que o principal alimento dos romanos en Galicia era o millo, como se publicou hai uns días en La Voz de Galicia. Ou a dos que falan de que as filloas auténticas, as de sempre, se facían con fariña de millo, cando é un prato que ven da idade media e daquela en Europa non había millo. O as dos que aseguran que os celtas comían castañas cando, ao parecer, o castiñeiro foi introducido en Galicia polos romanos.
    Koroshiya.itchy: seguro que algún porco criarían os labregos de antano. Pero cun pouco de sorte comían o unto e o touciño. O resto ía para pagar débedas, impostos, favores…
    A finais do século XIX Emilia Pardo Bazán escribía: “los campesinos gallegos son vegetarianos… a la fuerza”.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 19:30 07Mon, 20 Apr 2009 19:30:39 +000039.
    Permalink

    Finais do século XIX é um periodo muito curto, segundo o teu próprio critério 😉 Não vejo por que as observacoes de Pardo Bazan hão ser menos subjectivas do que as de qualquer cidadão que viva no presente. Sem questionar a sua validez, são as impresoes dumha pessoa particular.

    O de que o castinheiro foi introdizido polos romanos e a vide polos freires benedictinos alemaes são também dous mitos, como vem de demonstrar a genética. A vide e os castinheiros galegos são variedades autoctones.

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 19:59 07Mon, 20 Apr 2009 19:59:20 +000020.
    Permalink

    Koroshiya.itchy, Pardo Bazán falaba do que pasaba no seu tempo. Ningún cidadán que viva no presente ten a información de primeira man que tiña ela sobre a Galicia de finais do XIX.
    A palabra “autóctona” é curiosa e emprégase habitualmente dándolle unha patada ao dicionario. Eu aínda non vin ningún estudo que demostre que o castiñeiro ou a vide sexan autóctonos de Galicia e agradeceríache calquera información ao respecto para ir aprendendo cousas novas.
    Cando falas dos benedictinos alemáns supoño que te refieres á uva albariña, xa que habitualmente a introdución da vide en Galicia tamén se atribúe aos romanos, que de feito a extenderon por todo o seu imperio. No da uva albariña estou contigo e, sobre todo, con José Luis Hernánz Mañas, un dos máis grandes expertos en viticultura de España. Mañas di que como é posible que os monxes trouxeran a albariña dende Alemania e que non quedaran trazas da mesma nin no suposto lugar de orixe nin polo camiño. El defende que a variedade naceu en Galicia e seguramente ten toda a razón do mundo.

    Respuesta
  • Pingback: Colineta » Blog Archive » Cereales y castañas en la Galicia de antaño

  • el 20 de abril de 2009 a las 20:11 08Mon, 20 Apr 2009 20:11:52 +000052.
    Permalink

    Estudos genéticos demostram que as variedades de castinheiro presentes na Galiza não derivam de outras variedades conhecidas na Europa. Por isso são consideradas autoctones, o qual não implica que algumha vez as primeiras sementes não chegassem dalgum lugar. Mas, esse algumha vez seria um periodo a-histórico remoto, polo que a variedade teria disposto de tempo para diverger consideravelmente, num processo adaptativo.

    No relativo a vide, a genética está a demostrar que a maioria das hipóteses pre-existentes baseadas na fisonomia, historiografia, etc., estavam erradas. O mais impactante foi o caso do Chardonnay:

    http://news.bio-medicine.org/biology-news-2/DNA-fingerprinting-reveals-surprise-in-wine-grape-family-tree-12609-3/

    Respuesta
  • el 20 de abril de 2009 a las 20:26 08Mon, 20 Apr 2009 20:26:10 +000010.
    Permalink

    Gustaríame ler algo sobre eses estudos xenéticos referidos ao castiñeiro e a vide galega, pero non sei onde atopalos

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 16:18 04Tue, 21 Apr 2009 16:18:34 +000034.
    Permalink

    MIguel, unha precisión: os estudos polínicos certifican que no Barbanza o castiñeiro cultivábase como explotación agraria en pleno mundo castrexo, antes da época romana. E hai algúns datos curiosos máis. Estou preparando un post sobre alimentación castrexa e atópome con algunhas sorpresas como esa.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 16:21 04Tue, 21 Apr 2009 16:21:07 +000007.
    Permalink

    E, por certo, tamén hai abondosa documentación no Barbanza do cultivo extensivo do castiñeiro con finalidade comercial en plena Idade Media (eran propiedade de mercaderes composteláns). Pódese consultar, por exemplo, De Sancti Vicentii de Sispalona a San Vicenzo de Cespón, un estudo desta parroquia de Boiro coordinado por Xurxo Ayán.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 16:22 04Tue, 21 Apr 2009 16:22:57 +000057.
    Permalink

    Pois haberá que agardar por ese post. En calquera caso, que no Barbanza houbera castiñeiros non significa que a castaña fose a base da alimentación. Falo de memoria, pero creo lembrar que en Viladonga aparecen landras, pero nin rastro de castañas.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 19:51 07Tue, 21 Apr 2009 19:51:35 +000035.
    Permalink

    Por suposto, eu non afirmo tal no meu comentario, aínda que se se cultivaba no país de xeito tradicional desde a época prerromana (a referencia, por certo, é da arqueóloga e profesora da USC Josefa Rey sobre estudos no castro de Neixón, mencionados no último Encontro Arqueolóxico do Barbanza), e se na época medieval os mercaderes posuían considerábeis fincas de monocultivo en zonas como Boiro non creo que desempeñara un papel demasiado secundario na alimentación, e tampouco creo que fora unha “excepción boiresa” no conxunto dos cultivos do país. Haberia que investigar o papel exacto da nosa amiga nos pratos dos galegos da Idade Media.

    O que quero dicir é que en Galicia carecemos de estudios de historia da alimentación alén dos loábeis e rigorosos traballos do profesor Castro. Hai que andar moi cautos con todo. Nalgúns casos, coma nos arqueolóxicos, só as técnicas e tecnoloxías actuais estannos permitindo saber máis cousas que ata agora só eran suposicións dun xeito ou doutro, e desmontar mitos e contramitos. Ademáis, unha característica da historiografía é o “enfoque”. As fontes sempre se peneiran en función dos intereses do investigador, co cal pode haber bastantes datos aparentemente menores para unha investigación que sexan relevantísimos para outra. E iso é o que acontece en Galicia. Hai moitísimo por revisar do mundo medieval, renacentista ou barroco. De todos os xeitos, para aclarar o misterio castañeiro, a mágoa é que aquí carecemos dun Sent Soví (aínda que temos cantigas de amigo, que recorcio).

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 20:11 08Tue, 21 Apr 2009 20:11:05 +000005.
    Permalink

    Ah, e revisando os comentarios, sobre o tema dos porcos. Aparecen doadamente no rexistro arqueolóxico combinados con bóvidos e mesmo cabalos. Pero o caso máis curioso, e case único en Galicia, é o do porquiño mascota soterrado nas ruínas dunha casa galaicorromana:

    http://neixon.blogspot.com/2007/07/mascota.html

    Cando os arqueólogos escribiran o post aínda non confirmaran a especie, pero acábolle de preguntar ao director da excavación, Xurxo Ayán, e confirmoume que era un marranciño.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 20:12 08Tue, 21 Apr 2009 20:12:01 +000001.
    Permalink

    Xavier Castro é unha referencia no estudo da alimentación en Galicia, pero non é o único. Eu teño remexido moito en bibliotecas e hemerotecas buscando información sobre determinados produtos e quedei moi sorprendido pola cantidade de historiadores galegos interesados no tema. A diferencia é que os seus traballos están normalmente publicados en revistas especializadas, publicacións de congresos, etc., e non teñen a repercusión dos libros de Xavier.
    Especialmente interesante é a lectura de “La dieta alimenticia desde la prehistoria a la Edad Media en el noroeste ibérico” de Carlos Fernández (departamento de Historia da USC), Pablo Ramil (Departamento de Bioloxía Vexetal da USC) e Carlos Rodríguez (sección de Paleoecoloxía do Museo de Prehistoria e Arqueoloxía de Vilalba).
    Unha parte do artigo fala do período que vai da Idade do Bronce á romanización. Correspondentes a ese tempo atopáronse restos de cereais diversos (trigos, cebadas, millo miúdo, centeo), leguminosas (Vicia faba, chícharos), berzas e landras, moitas landras. As castañas nin se citan.
    Lamentablemente, e malia o título, sobre á Idade Media so dedican tres párrafos finais nos que únicamente se fala de ostras.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 20:16 08Tue, 21 Apr 2009 20:16:37 +000037.
    Permalink

    A ver se queda claro de unha vez por todas. Eu non digo que non houbera porcos, digo que era un animal reservado aos poderosos, que os campesiños non tiñan posibilidade de crialos. E os que criaban comíanos os curas e os señores.

    Respuesta
  • el 21 de abril de 2009 a las 21:56 09Tue, 21 Apr 2009 21:56:59 +000059.
    Permalink

    Colineta, por non liar máis, a presenza de Castanea no país existe, cando menos, desde o Neolítico, e foi localizada xa en análisis polínicos xa en mámoas de xeito puntual. Aquí unha breve referencia en Beariz, pero hai moitas máis:

    http://webs.uvigo.es/deph05/Minius/Minius%20VIII.pdf?PHPSESSID=da54fdab52fdf8b12ea2e721034efa14

    Sen embargo, a abundancia do castiñeiro en Galicia comeza a incrementarse sospeitosamente en periodos posteriores. A partir da Idade do Bronce e na Idade do Ferro, ou sexa, no mundo castrexo clásico, non romano, a súa presenza xa é moi elevada (nalgúns xacementos do norte de Portugal mesmo é a árbore máis localizada), e obsérvase outro interesante incremento contra o final do período (podería coincidir coa invasión romana, pero non é seguro, podería ser). Aquí hai unha breve referencia sobre o periodo do Bronce:

    http:// http://www.umr5059.univ-montp2.fr/IMG/pdf/figueiral/Figueiral_and_Bettencourt.pdf

    E outra sobre o periodo castrexo

    http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=963562&orden=0

    Collín estas referencias de xeito rápido porque eran de doado acceso en liña, pero pódoche pasar outro material impreso se queres. Só para que quede claro o feito de que o castiñeiro está aquí de toda a vida, vaia.

    Con respecto aos porcos, as análises sitúan a cabana porcina entre un 10 e un 20% do total da cabana gandeira de moitos xacementos (se ben en época romana hai algún no que chegan ao 100%). O predominante eran as cabras, ovellas, e tamén bóvidos (un 25%). Houbo oscilacións destas porcentaxes durante o periodo castrexo e romano. Pero claro, eu xa non sei se un 15% de suidos significan “poucos” en relación a un mogollón de ovellas. Iso xa compete a outros.

    Respuesta
  • el 22 de abril de 2009 a las 08:31 08Wed, 22 Apr 2009 08:31:54 +000054.
    Permalink

    Vexo que as túas referencias non concordan coas miñas. En canto a suidos, moitos autores falan da presenza de restos en xacementos prerromanos, pero tamén da imposibilidad de determinar se son restos de porcos domésticos ou de porcos salvaxes froito da caza.

    Respuesta
  • el 22 de abril de 2009 a las 19:59 07Wed, 22 Apr 2009 19:59:52 +000052.
    Permalink

    Manolo, moi interesantes os enlaces, especialmente o último. E todos veñen confirmar o que eu digo no post: alimentación baseada nos cereais e as castañas como complemento. Moitas vacas (e cabras e ovellas, das que eu non falei) e poucos porcos. O que eu dixen ao comezo.

    Respuesta
  • el 29 de abril de 2009 a las 10:39 10Wed, 29 Apr 2009 10:39:42 +000042.
    Permalink

    Vaia, sinto moito chegar tarde a esta interesente polémica sobre os costumes alimentarios ancestrais dos galegos. Eu non son historiador nin arqueólogo, só un técnico, pero seica podo aportar algunha información adicional de utilidade.
    Castiñeiro: sobre a orixe autóctina dos nosos cultivares permítome entresacar unha cita tirada dunha comunicación privada, polo que non podo identificar a fonte (limitareime a identificar a bibliografía): “A autoctonía ou orixe local estase demostrando os últimos anos mediante a identificación de pole fósil en Galicia e mediante estudos das poboacións actuais realizados con marcadores moleculares.
    A presencia de pole fósil de antigüidade maior de 10.000 anos indica que antes da última glaciación había castiñeiro. Indicios da presencia de refuxios no norte da península e en concreto en Galicia foi demostrada por estudos europeos, incluídos os da Universidade de Santiago de Compostela (Krebs et al (2004); Muñoz-Sobrino et al, (2001); Ramil-Rego et al., 1998)).
    O estudo das variedades e poboacións actuais de castiñeiro con marcadores xenéticos como os isoenzimas, o ADN en cloroplastos (RFLP) e de microsatélites nucleares (SSRs) indican que:
    A)As actuais poboacións de castiñeiro, incluídos os soutos, proceden de unha poboación local ancestral: é dicir: son autóctonas (Fernández López et al. 2008).
    b)Os soutos antigos, que son unha parte importante dos soutos actuais, presentan unha estructura clonal por enxerto solo en parte (Fernández López et al. 2008).
    BIBL:
    Krebs, P., Conedera M., Pradella, M., Torriani, D., Felber M., Tinner W (2004). Quaternary refugia of the sweet chestnut (Castanea sativa Miller): an extended palynological approach. Vegetation history and Archeobotany, 13.
    Muñoz Sobrino, C., Ramil Rego, P., Rodriguez Guitián, MA (2001). Vegetation in the mountains of Northwest Iberia during last glatial interglatial transition. Vegetation History and Archeobotany, 10: 7-21.
    Ramil-Rego, P., Muñoz Sobrino, C., Rodriguez Guitián, M., Gómez Orellana, L. (1998). Differences in the vegetation of the North Iberian Peninsula during the last 16,000 years. Plant Ecology 138:41-62.
    Fernández-López J, Furones-Pérez, P., Monteagudo Ana Belén (2008). Clonalidad de los castañares de fruto y origen de los cultivares. Red de Genómica y diversidad genética forestal. GENFORED. Málaga. Noviembre de 2008.
    Íame meter co tema do porco pero penso que xa é abondo por hoxe. Só comentar que as miñas teses están máis próximas ás de que pensa que a cultura alimentaria do porco en Galicia son anteriores á presenza do millo.

    Respuesta
  • el 29 de abril de 2009 a las 11:30 11Wed, 29 Apr 2009 11:30:59 +000059.
    Permalink

    Como sempre, as túas achegas son moi interesantes, eSedidió.
    Pero creo que o debate está mal enfocado. No post eu non nego o consumo de castañas en Galicia na antigüidade, digo que non foi tanto como nos queren facer crer. Os datos están claros nun post posterior a este.
    Tampouco nego a presenza e consumo de porcos. Digo que ata a chegada do millo era un animal de ricos mentres a vaca o era de pobres. E de novo basándome en datos manexados por hisotiradores.
    Ningún das miñas afirmacións nega a presenza e uso de castañas e porcos en Galicia.
    E gracias a Gago e a ti recoñezo que esa idea tan difundida de que os castiñeiro o trouxeron os romanos semella falsa. Agora ben, a presenza de polen de castiñeiro en época prerromana non significa que se consumiran castañas. Porque cogomelos sempre os hooubo nos nosos montes e prados, pero os galegos comémolos dende hai poucos años.
    O certo é que todo o que leo sobre asentamentos prerromanos fala da aparición de resto de landras de carballo, e moitos, pero polo momento non lin un so traballo no que fale de restos de castañas (en algún dos enlaces de Gago fálase de polen, pero non de castañas)

    Respuesta
  • el 30 de abril de 2009 a las 10:23 10Thu, 30 Apr 2009 10:23:37 +000037.
    Permalink

    O feito que pretendía resaltar, e vexo que non ben explicado, é a correlación existente entre os trinta e tantos, como mínimo, cultivares chamados “autóctonos” galegos actuais con restos fósiles de polen preglacial. Tendo en conta isto, e a cultura do souto e as súas prácticas de cultivo, a min paréceme evidente que non é que houbera castiñeiros, senón máis aínda que estes tiñan unha vocación de aproveitamento social, ben sexa para madeira ou ben para o froito. O segundo idicio é que eses cultivares autóctonos son, case sen excepcións, de aproveitamento froitícola (fronte aos do resto da cornisa cantábrica, moito máis maderables.
    No dos porcos, eu tópome (non sei vostede) co problema da case absoluta falla de referencias que non sexan arqueolóxicas previas á chegada dos cultivos americanos (Labrada, Ensenada…. son posteriores) pero penso que é moi difícil nunha sociedade rural pouco organizada e constreñida (polos foroso ou a dependencia monástica, entre outros) implantar masiva e rapidamente unha modificación nos usos produtivos do conxunto das explotacións, como é o caso da crianza do/s porco/s, simplesmente pola aparición dun novo cultivo como o millo. Estou dacordo que este cultivo permitiu a expansión da crianza, pasando en casos como o de Terra Chá da crianza familiar dun único suído a dous ou tres, con destino comercial do excedente, pero sempre e cando existise un poso produtivo anterior que permitise esa expansión sen romper o fráxil equilibrio das explotacións de subsistencia. E, por último, a alimentación nalgunhas bisbarras dos porcos en extensivo a base de landras e mazás complementadas con cereal, en base a razas rústicas de porco, non deixa de ter carácter tradicional, por máis que agora se estea a tentar recuperar.

    Respuesta
  • el 01 de septiembre de 2009 a las 17:18 05Tue, 01 Sep 2009 17:18:28 +000028.
    Permalink

    Chego moi tarde á interesantísima descusión. Un par de observacións e, sobre todo, unha rogativa:

    1- Se cadra La Voz non se trabucaba cando falaba de que en Galicia se comía “millo”. A palabra “millo” é anterior á chegada do millo americano. Hoxe, nalgúns lugares, fálase de millo pequeno. (Coido que é o “mijo” castelán, pero non estou certo).
    2- Ademais de Castro (non me gustou “a lume manso”, penso que fai unhas análises sociais erróneas en moitos casos, pero en todo caso é un libro imprescindíbel) podería vostede -e os demais participantes- comentar libros sobre a historia da cociña, da gastronomía galega.

    Pregúntoo porque é un tema que me resulta apaixoante. Nas miñas procuras nas bibliotecas pouco vou sacando. Se cadra vostedes poden sinalar con máis claridade. O tema é tan amplio que teño lido cousas de xente tan diversa como Lisón Tolosana e Caamaño Suarez, agradecería calquera observación de xente da súa sabencia.

    Saúdos e graciñas.

    Respuesta

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *