Cultura gastronómica, cultura popular

Cultura. Di o dicionario, entre outras cousas, que é o conxunto de modos de vida e costumes, coñecementos e grado de desenvolvemento artístico, científico, industrial, nunha época ou grupo social. Unha definición suficientemente ampla e ambigua como para comprender unha boa parte da actividade humana á que, pola contra, se lle nega en boa medida tal caracter cultural.

Hoxe dicir cultura equivale en Galicia a falar de creación, de nova creación artística, literaria e musical, inda que ao mesmo tempo se fale de que todo está xa inventado e non facemos máis que darlle novas formas e novos enfoques ás cousas do pasado. Así que máis que polas novas creacións, pode que o mundo cultural estea hoxe dominado polos novos enfoques que, nun afán de autoafirmación, poden chegar a negar a validez de todo o restante.

Por se non fora xa abondo, o panorama cultural actual da nosa terra (seguramente pase o mesmo no resto do mundo, pero ese non é agora o noso tema) é aínda máis restritivo. Cultura é, fundamentalmente, a música, que o poder das masas é moito poder. Cultura é a literatura, a pintura, a escultura e tódalas artes clásicas. Cultura son as novas artes audiovisuais. Cultura é poñer no chan un calcetín usado, sempre que sexa o chan dunha sala de exposicións ou dun museo, o calcetín estea artisticamente disposto e ninguén o teña feito antes.

Así que o novo creador que converte en arte un calcetín cheirento acabará convertido nun centro de atención, inda que sexa so temporalmente. O último tema musical do último gañador de Operación Triunfo, non me pregunten como se chama, vai recibir máis atención que toda a música tradicional galega de tódolos tempos xunta. E nos tempos que corren atención equivale a investimento, a gasto, a éxito social e económico.

No extremo oposto a estas “grandes” creacións actuais atopase a cultura popular, extremadamente creativa, pero obra colectiva de grandes grupos de xentes anónimas, xentes que ademais rexistran comportamentos moi conservadores, quitándolle a esta palabra toda connotación política e deixándolle unicamente o sentido de mantemento do que nos é propio. Nos tempos que corren, as creacións anónimas e conservadoras non teñen o máis mínimo prestixio entre as clases dominantes da nosa cultura.

Aos feitos me remito. Comparen o apoio oficial e o tratamento dos medios de comunicación recibido pola candidatura do patrimonio inmaterial galego-portugués, rexeitada o ano pasado pola Unesco, cos concertos do Xacobeo ou coa Volvo Ocean Race. Non hai comparación.

¿E con este panorama imos falar de cultura gastronómica?. A nosa cociña, os nosos usos e costumes culinarios, forman parte da cultura popular por dereito propio, e ata aseguraría que é unha parte fundamental desa cultura, por moito que moitos o queiran negar.

Claro que neste caso aínda nos temos que enfrontar a máis obstáculos. Dun tempo a esta parte púxose de moda a gastronomía en distintas vertentes. Dunha parte, a televisión descubriu un filón nos programas nos que cociñeiros de todo tipo nos ensinan a facer de comer, ao tempo que nos marean coas súas cancións, as explicacións absurdas dos procesos físico-químicos que se obran nas potas, e peroratas de todo tipo. Doutra banda, a proliferación en Galicia de festas supostamente gastronómicas, onde o obxectivo é xuntar a moitos que coman moito, inda que a calidade sexa deficiente e as condicións da festa deficientísimas. Finalmente, as librerías enchéronse de libros de receitas, que se venden moi ben (os seguidores dos programas televisivos son bos clientes), por moito que as máis das veces se trate de compendios de plaxios ou traducións mal feitas. Quedan, afortunadamente, editores que aínda poñen a calidade das súas obras por diante de calquera outra consideración, o cal nos leva ás veces a libros espléndidos pero carísimos.

O que case non quedan é editores dispostos a apostar por libros de pura cultura culinaria, sen receitas, coma os que levaron a Julio Camba e Álvaro Cunqueiro a converterse nos referentes da primeira e segunda metade do século XX en materia de literatura gastronómica. Despois dun período desértico nesta materia para a literatura galega, parece que ser están a dar pasos, aínda tímidos, cara recuperar pasados esplendores.

E para mostra un botón… e relacionado con Ribadeo: “Diario de Comidas” de Xabier R. Baixeras, que foi neno nesta vila, poeta, tradutor, que un bo día entra no mundo da literatura gastronómica cun texto que ningún afeccionado á boa mesa e mellor literatura debe descoñecer. Recentemente outra poeta, Helena Villa Janeiro, presidenta da Fundación Rosalía de Castro, se adentrou no mesmo mundo da literatura culinaria con “O sabor da terra. Encontro cos cogomelos”.

Pero mentres esas iniciativas individuais se van consolidando e estendendo no mundo da cultura dominante, a literatura culinaria seguirá a ser considerada non xa un subxénero cultural, senón un infraxénero.

Pobriños. Non se decatan de que milleiros de galegos xamais na súa vida leron un libro, nin foron ao teatro, nin puxeron os pes nun museo… nin pensan facelo. Non se decatan de que ningún galego, incluídos os popes da cultura dominante, renunciar a comer tres veces ao día.

Pobriños, non se decatan de que negándolles a cultura popular que lles é propia o único que fan e afastalos cada vez máis do resto de feitos culturais que nos rodean.

Texto incluído no programa do I Concurso de Tapas Ribadeo de Tapeo

Deja un comentario

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *