San Xoán. Se polo espazo adiante hai vida intelixente que nos poida ver na noite que se aveciña, non dubido que exclamarán todos a unha: ¿Están tolos estes galegos?. Dende as alturas esta noite Galicia debe ser un espectáculo semellante a un ceo estrelado, con miles de fogueiras acesas por todas partes.

Aquí, na Amaía onde vivo, o espírito minifundista chega ata as fogueiras de San Xoán, de maneira que cada grupiño de casas, cada urbanización e cada casa illada ten a súa propia fogueira. Nada parecido ao foleón da miña infancia en Ferreira do Valadouro, comunal, no medio da praza, no que traballabamos todos os rapaces da vila.

Dun tempo a esta parte aos foleós, cacharelas, luminarias ou como chamen en cada lugar de Galicia únense outras estrelas, menores no escintilar pero non menos importantes para os concorrentes: as brasas para as sardiñas e o churrasco.

Aos máis novos pareceralles que a tradición das sardiñadas de San Xoán son cousa de toda a vida, pero a realidade é que se trata dun costume moi recente. Con tódolos reparos do mundo, e agradecendo de antemán calquera información adicional que me poida chegar, eu atreveríame a dicir que as sardiñadas comezaron aló pola década dos setenta do século pasado. É dicir, hai entre 30 e 40 anos.

Para o meu libro “A cociña do Entroido e San Xoán” (Edicións Xerais) traballei sobre o tema buscando información en xornais galegos de todo o século XX e parte do XIX. A primeira referencia a unha sardiñada na noite do 23 de xuño atopeina en La Voz de Galicia do 24 de xuño de 1970, día no que o xornal informa sobre o programa de festas desta localidade pontevedresa, reproducindo completo o programa das mesmas, incluso o do día anterior, 23 de xuño, do que di: “Por la noche, verbena a cargo de la orquesta ‘Venus’. Inauguración de extraordinario alumbrado. Quema del ‘lumeiro’ de San Juan, sesión de fuegos artificiales y ofrecimiento gratuito de sardinas a la brasa y vino del país”.

Cinco anos antes (1965) o 24 de xuño de 1965 Faro de Vigo informa de “La empanada de Cotomondongo”, asegurando que levou 700 sardiñas, cinco quilos de pementos morróns e outros tantos de tomates, 18 quilos de cebolas e 8 litros de aceite. Segundo o xornal, é o sexto ano consecutivo que, chegado San Xoán, os veciños da rúa José Antonio cocen unha monumental empanada de sardiñas para a celebración. A información vai acompañada dunha fotografía da empanada, de cinco metros de longo e setenta centímetros de ancho. Ademais, na festa consumiuse un xamón, 500 ovos e, como aperitivo, 60 quilos de polbo.

Outro dato importante é a información sobre lonxas nos días próximos a San Xoán. Na década dos sesenta os xornais non informan sobre as vendas de sardiñas, pero na dos setenta o tema repítese ano tras ano:

Próximo el San Juan escasea la sardina. La Voz de Galicia, 23 de xuño de 1973.

Las fiestas de San Juan y la escasez hicieron subir el precio de las sardinas. La Voz de Galicia, 23 de xuño de 1974.

A mil pesetas la caja de sardinas. Las lumeiradas de San Juan provocaron el disparo de los precios. La Voz de Galicia, 24 de xuño de 1975.

¿Quere isto dicir que a tradición gastronómica da noite de San Xoán nace no último terzo do século XX?.

Pois definitivamente non. Para probalo remato coa transcrición parcial dalgunhas informacións sobre a noite de San Xoán publicadas en xornais galegos:

“En las pendencias que se suscitaron intervinieron oportunamente los guardias de Seguridad, cuyo Teniente Sr. Fondado ha sostenido una celosa y activa vigilancia durante la noche, especialmente en las afueras, donde la costumbres de acabar la fiesta con fresas y cuchilladas es ya proverbial”. La Voz de Galicia, 24 de xuño de 1888, falando de A Coruña.

“Para San Juan. Se admiten hoy los encargos de Tartas, Ramilletes, Pastelones, Fiambres Parrulos, Novedades, Platos de todas clases, Bandejas, etc., etc.”. La Voz de Galicia, 23 de xuño de 1903. Anuncio da Casa Pelletier.

“No se permitieron las fogatas ni los petardos, pero se bailó hasta decir basta y se bebió sin tasa.
De madrugada, los trasnochadores se dirigen a San Juan de Filgueira para tomar la leche, cumpliendo así una tradición”. La Voz de Galicia, 24 de xuño de 1928, falando de Ferrol.

“Finalizada la verbena la gente moza seguía trouleando hasta el amanecer al son de las guitarras, bandurrias y gaitas. Y luego se dirigían a Los Castros y a Eirís a comer las fresas en las propias plantas”. La Voz de Galicia, 1967. O xornalista fala do San Xoán de antano.

“La costumbre de ir a comer las fresas hubo de extinguirse cuando estas dejaron de cultivarse por allí y por los otros lugares cercanos. Hace medio siglo aún se practicaba, pero ya había perdido la importancia de antaño”. La Voz de Galicia, 1969.